{"id":225097,"date":"2025-06-22T07:47:39","date_gmt":"2025-06-22T05:47:39","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=225097"},"modified":"2025-06-22T07:47:39","modified_gmt":"2025-06-22T05:47:39","slug":"di-diroke-de-tekiliye-kurd-u-tirkan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=225097","title":{"rendered":"Di d\u00eerok\u00ea de t\u00eakiliy\u00ea Kurd \u00fb Tirkan"},"content":{"rendered":"<p><strong>Amara Baran\/Qami\u015flo<\/strong><\/p>\n<p>Tek\u00eeliy\u00ea Kurd \u00fb Tirkan\u00a0 bingeha xwe ji sal\u00ean hezar\u00ee pi\u015ft\u00ee zay\u00een\u00ea, digre. Di serdema Ebesiyan de Tirk\u00ean Asyaya Nav\u00een ji ber ku pere dab\u00fbn le\u015fker\u00ean art\u00ea\u015fa misl\u00eem\u00een, ev j\u00ee hi\u015ft bi hezaran Tirk ko\u00e7ber bibin. Pi\u015ft\u00ee ko\u00e7beriya Tirkan qedera Rojhilata nav\u00een j\u00ee hat guhertin, gelek bajar hatin w\u00earankirin \u00fb xwestin demografiya herem\u00ea j\u00ee bidin guhertin. Wek hem\u00fb gel\u00ean Rojhilata Nav\u00een Kurdan j\u00ee para xwe ji w\u00ee zilm \u00fb zordariy\u00ea girt. Di sala 1051&#8217;\u00ea de Tirk\u00ean Sel\u00e7\u00fbq\u00ee\u00a0 di sala 1131&#8217;\u00ea Tirk\u00ean Moxol \u00fb di sala 1402\u2019an de\u00a0 j\u00ee T\u00eem\u00fbr\u00ea Lenger er\u00ee\u015fan dibin ser Kurdistan\u00ea, di encama wan \u00ear\u00ee\u015fan de zirarek mezin digih\u00eaje Kurdan. Heta niha j\u00ee bandora wan \u00ear\u00ee\u015fan li ser Kurdan heye \u00fb gelek bajar\u00ean Kurdan ji aliy\u00ea Tirkan ve hatiye dagirkirin \u00fb n\u00fbf\u00fbsek mezin y\u00ean Tirkan li wan bajaran heye.\u00a0 Ko\u00e7a Tirkan b\u00fb sedema guher\u00eena demografiya Kurdistan\u00ea.\u00a0 Di sala 1185&#8217;an de \u015fereke mezin di navbera Kurd \u00fb Tirkmenan de dest p\u00ea dike.<\/p>\n<p><strong>Kurdan li hember\u00ee tifaqan xwesertiya xwe parastine <\/strong><\/p>\n<p>Qonaxa destp\u00eak\u00ea ya v\u00ea tifaq\u00ea bi ketina Anatolyay\u00ea ya Tirkan dest p\u00eakiriye. Di encama ku li dij\u00ee B\u00eezansa tifaqek hevbe\u015f hatiye avakirin de \u00cemparatoriya B\u00eezans\u00ee t\u00eak \u00e7\u00fbye. Di wir de Kurdan di s\u00eestem \u00fb tifaq\u00ean hatine \u00e7\u00eakirin de xweseriya xwe parastine \u00fb heb\u00fbna xwe domandine qanaxa duyem\u00een ku bi serdema Yavuz \u00a0e, ku bingeha \u00cemparatoriya Osman\u00ee gir\u00eaday\u00ea p\u00ea\u015fketina tifaqa Kurd \u00fb Tirka ne. Serdema \u00eemparatoriya Osman\u00ee deyndar\u00ea \u00eet\u00eefaqa ku hatiye avakirin e, Kurdan di w\u00ee serdem\u00ea de xweseriya xwe p\u00ea\u015fxistiye \u00fb xistine bin parastin\u00ea. Qonaxa d\u00fbyem\u00een j\u00ee serdema avab\u00fbna komar\u00ea ye teko\u015f\u00eena rizgariya netew\u00ee ku li dij\u00ee h\u00eaz\u00ean ku erd\u00ea osmaniya parve kirib\u00fbn hatiye me\u015fandin e. p\u00eavajoya tifaqa kurd \u00fb tirkan ku Atat\u00fbrk kongrey\u00ean s\u00eevas \u00fb Erz\u00fbrim\u00ea\u00a0\u00a0 ku li Antalya \u00fb \u00cezm\u00eer\u00ea avakirine\u00a0 b\u00fbye bingeha avakirina komar\u00ea\u00a0 di hers\u00ea qonaxan de tek\u00eeliy\u00ea Kurd \u00fb tirkan hevkriyeke\u00a0 siyas\u00ee, heq\u00eeqeteke civak\u00ee \u00fb stratejik \u00fb hevbe\u015fiya \u00e7aren\u00fbs\u00ea ye.<\/p>\n<p><strong>Rojhilata Nav\u00een derbas\u00ee qonaxa \u00e7arem\u00een dibe<\/strong><\/p>\n<p>Di p\u00eavajoya avakirina komar\u00ea de stratejiya ji bo kurdan xweseriya jiyana hevpar, bi form\u00fbl\u00ean netew dewlet\u00ea y\u00ean yekperest, navendperest, hemrengkirin\u00ea hatiye \u00eenkarkirin p\u00eavajoyek pir naik a deformekirin\u00ea hatiye destp\u00eakirin. Nihaj\u00ee qonaxeke\u00a0 d\u00eerok\u00ee ya n\u00fb t\u00ea jiy\u00een, bi destp\u00eakirina p\u00eavajoya ji n\u00fb ve d\u00eezaynkirina Rojhilata nav\u00een dikevin qonaxa \u00e7aremin. Felsefeya ji n\u00fbve \u00een\u015fab\u00fbn\u00ea ya qonaxa \u00e7aremin, de b\u00ea kurd qir\u00eezek mezin t\u00ea jiy\u00een. Tek\u00eeliy\u00ea kurd \u00fb Tirkan ji aliy\u00ea d\u00eerok\u00ee ve taybet di 200 sal\u00ean dawiy\u00ea de ji ber netewperest\u00ee, yekperest\u00ee, netew-dewlet , endustryal\u00eez\u00eem \u00fb s\u00eestema faydeya kap\u00eet\u00eelazm\u00ea\u00a0 a 100 sal\u00ee t\u00eak \u00e7\u00fbye. Prat\u00eek\u00ean \u00a0ku pi\u015fte komar\u00ea di encama pol\u00eetikay\u00ean yekperest, homojenkirina de bi p\u00ea\u015fketin\u00ea y\u00ean wek\u00ee \u00eenkar tepisandin ji xwe nehisabindin wek dijmin\u00ea xwe d\u00eetin bi n\u00eejadkujiya, siyas\u00ee, \u00e7and\u00ee \u00fb f\u00eez\u00eek\u00ee helandin tasfiye kirin,\u00a0 Ji bo tifaqa kurdan di navbera gelan de diwar\u00ean hi\u015fmend\u00ee, r\u00fbh\u00ee \u00fb f\u00eez\u00eek\u00ee avakirine. Ji n\u00fbve avakirin \u00fb zind\u00eekirina wan tek\u00eeliy\u00ean ku bi tek\u00eeliy\u00ean d\u00eerok\u00ee hatine avakirin ketine rew\u015fek pir hasas.<\/p>\n<p><strong>Serdema Osmaniyan <\/strong><\/p>\n<p>Kurdistana ku demeke dir\u00eaj di navbera \u00eemparatoriy\u00ean sefav\u00ee \u00fb osmaniyan de qada \u015fer b\u00fb, tu caran neb\u00fb xwed\u00ee h\u00eazeke yekb\u00fby\u00ee sala 1639&#8217;an\u00a0 de peymana ku di navbera stanbol\u00ea \u00eesfehan\u00ea de s\u00eenor \u00eest\u00eeqrar kirin m\u00eer\u00ean kurdan daxwaza navend\u00eekirin\u00ea ya herd\u00fb \u00eemparatoriyan gelek caran ser\u00ee hildan .\u00a0 Di sedsala 19.m\u00een de ji bo ku muxalefet ji hol\u00ea rabe Dewleta Al\u00ee Osman\u00ee gelek malmezinin kurdan bi paye bilindi wez\u00eefadar dike.<\/p>\n<p><strong>T\u00eakiliya kurd \u00fb tirk\u00ean osmaniyan di dewrana \u015fer\u00ean osmaniyan \u00fb sefewiyan de germ b\u00fb. Her du aliyan dixwast e\u015f\u00eer\u00ean kurdan bik\u00ea\u015fin aliy\u00ea xwe \u00fb bi van e\u015f\u00eeran \u015fer\u00ea dewleta din bikin. Di destp\u00eaka sedsala 16\u00ea de Siltan\u00ea Osmaniyan Sel\u00eem \u00fb n\u00eaz\u00ee 20 m\u00eer\u00ean kurd li ser hindek xalan lihev hatin. Ev lihevhatine di d\u00eeroka t\u00eakiliy\u00ean kurd \u00fb tirkan de xwed\u00ee ciheke taybet e ku pi\u015ft\u00ee v\u00ea lihevahatin\u00ea ev herdu gel di gelek \u015feran de al\u00eekariya hev dikir. Lihevhatina van herdu aliyan bi navbeynkariya\u00a0<\/strong><strong><a href=\"https:\/\/ku.wikipedia.org\/wiki\/%C3%8Edr%C3%AEs%C3%AA_Bidl%C3%AEs%C3%AE\">\u00cedr\u00ees\u00ea Bidl\u00ees\u00ee<\/a><\/strong><strong>\u00a0hate p\u00eakan\u00een. V\u00ea lihevhatin\u00ea Kurdistan kir meydana \u015fer\u00ea osmaniyan \u00fb sefewiyan.\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>N\u00eejadpar\u00eaziya Tirkan li dij\u00ee Kurdan\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>N\u00eejadperestiya tirkan\u00a0 li dij\u00ee kurdan dig\u00eeh\u00eeje n\u00eaz\u00eek\u00ea sal ber\u00ea, Herwiha pirraniya\u00a0<\/strong><strong><a href=\"https:\/\/ku.wikipedia.org\/wiki\/Tirk\">tirkan<\/a><\/strong><strong>\u00a0ji\u00a0<\/strong><a href=\"https:\/\/ku.wikipedia.org\/wiki\/Kurd\"><strong>kurdan<\/strong><\/a><strong>\u00a0hez nakin \u00fb n\u00eejadperar\u00eaz\u00ee dikin. Naxwazin kurd bibin xwedan\u00ea ti\u015ftek\u00ee. Bingeha v\u00ea n\u00eejadperar\u00eaziy\u00ea bi pirran\u00ee ji aliy\u00ea\u00a0<\/strong><strong><a href=\"https:\/\/ku.wikipedia.org\/wiki\/Kemal%C3%AEzm\">Kemal\u00eezm\u00ea<\/a><\/strong><strong>\u00a0ve hate av\u00eatin. <\/strong><a href=\"https:\/\/ku.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC\"><strong>\u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc<\/strong><\/a><strong>\u00a0Di sala 1935an de raporek ji bo\u00a0<\/strong><strong><a href=\"https:\/\/ku.wikipedia.org\/wiki\/Bakur%C3%AA_Kurdistan%C3%AA\">Bakur\u00ea Kurdistan\u00ea<\/a><\/strong><strong>\u00a0amade dike \u00fb dide\u00a0<\/strong><a href=\"https:\/\/ku.wikipedia.org\/wiki\/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk\"><strong>Mustafa Kemal<\/strong><\/a><strong>\u00a0di w\u00ea rapor\u00ea de ji bo kurdan pir xebitiye ku as\u00eem\u00eele bike \u00fb bike tirk. W\u00ea \u00e7ax\u00ea pa\u015fnav\u00ea gelek kurdan dikin &#8220;T\u00fcrk&#8221;, &#8220;\u00d6zt\u00fcrk&#8221;, &#8220;Bozkurt&#8221; \u00fb hwd\u00a0Di v\u00ea rapor\u00ea de ji bona\u00a0<\/strong><strong><a href=\"https:\/\/ku.wikipedia.org\/wiki\/Erzirom\">Erzirom\u00ea<\/a><\/strong><strong>\u00a0j\u00ee gotiye &#8220;Ku em bikaribin di demek kurt de Erzirom\u00ea p\u00ea\u015fvebibin li dij\u00ee kurdan bajarek\u00ee saxlem \u00ea tirk ava dikin&#8221;. Ji ber v\u00ea yek\u00ea ye ku n\u00eejadperest\u00ean her\u00ee t\u00fbj (pir z\u00eade) \u00ean li dij\u00ee kurdan li bajar\u00ea Erzirom\u00ea ne.<\/strong><\/p>\n<p><strong>Di 1925<\/strong><strong>&#8216;an <\/strong><strong>\u00a0de di\u00a0<\/strong><strong><a href=\"https:\/\/ku.wikipedia.org\/wiki\/Serhildana_%C5%9E%C3%AAx_Se%C3%AEd\">Serhildana \u015e\u00eax Se\u00eed<\/a><\/strong><strong>\u00a0de\u00a0<\/strong><strong><a href=\"https:\/\/ku.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9E%C3%AAx_Se%C3%AEd\">\u015e\u00eax Se\u00eed<\/a><\/strong><strong>\u00a0\u00fb \u00e7il heval\u00ean w\u00ee darvekirin.<\/strong><\/p>\n<p><strong>Di sala 1930&#8217;an de 10 an j\u00ee 15 hezar kurd li\u00a0<\/strong><strong><a href=\"https:\/\/ku.wikipedia.org\/wiki\/Komkujiya_Z%C3%AElan%C3%AA\">Z\u00eelan\u00ea<\/a><\/strong><strong>\u00a0ku\u015ftin.<\/strong><\/p>\n<p><strong>Di sala 1937&#8217;an de di\u00a0<\/strong><a href=\"https:\/\/ku.wikipedia.org\/wiki\/Serhildana_D%C3%AArsim%C3%AA\"><strong>Serhildana D\u00earsim\u00ea<\/strong><\/a><strong>\u00a0de 40 hezar kurd ku\u015ftin.<\/strong><\/p>\n<p><strong>R\u00eaber Apo tek\u00eeliy\u00ea Kurd \u00fb Tirkan wiha dinirx\u00eene<\/strong>:<\/p>\n<p>&#8220;Di T\u00eakiliy\u00ean Kurd-Tirk De Pirsgir\u00eaka Desthilatdar\u00ee \u00fb Dewlet\u00ea Anal\u00eezkirina t\u00eakiliy\u00ean Kurd-Tirk belk\u00ee j\u00ee mijara her\u00ee zor a sosyolojiy\u00ea ye. Ji ber ku naverok \u00fb cewher\u00ea pirsgir\u00eaka Kurd nay\u00ea zan\u00een an j\u00ee naxwazin f\u00ear\u00ee bibin \u00fb ji v\u00ea j\u00ee w\u00eadetir bi gotin\u00ean begzadeyan \u00ean ti bingeh\u00ea wan \u00ean zanist\u00ee tine n\u00eaz\u00ee meseley\u00ea dibin, anal\u00eezkirin \u00fb jihevderxistina pirsgir\u00eaka Kurd zor \u00fb zehmet dibe. Ji ber v\u00ea sedem\u00ea, par\u00eazname bi tevah\u00ee h\u00eaza zanist\u00ean civak\u00ee bi kar t\u00eene ji bo t\u00eakiliy\u00ea rast deyne \u00fb gelek\u00ee gir\u00eeng dib\u00eene ku li ser v\u00ee bingeh\u00ee gav\u00ea biav\u00eaje \u00e7areseriy\u00ea. Pi\u015ft\u00ee komploya qirkirin\u00ea ya 15\u2019\u00ea Sibata 1925\u2019an t\u00eakiliy\u00ean d\u00eerok\u00ee-civak\u00ee y\u00ean nehsed salan y\u00ean ku \u00e7iqas\u00ee stratej\u00eek b\u00fbn ewqas\u00ee j\u00ee xwe dispartin yek ummet\u00ea, bi carek\u00ea tine hesibandin. Der bar\u00ea Kurdan de yeq\u00een dikirin ku bib\u00eajin \u2018tine bibe\u2019 w\u00ea tine bibin. Ti\u015ft\u00ean ku w\u00ea bi fermana Xwed\u00ea ya \u2018bibe\u2019 j\u00ee nebin, der bar\u00ea Kurdan de yeq\u00een kirin keng\u00ee bib\u00eajin \u2018tine bibe\u2019 w\u00ea tine bibin. J\u00eadera v\u00ea materyal\u00eezma her\u00ee \u00e7or a metafiz\u00eek pozitiv\u00eezm b\u00fb \u00fb ew j\u00ee bingeh\u00ea \u00eedeoloj\u00eek \u00ea fa\u015f\u00eezma Ewr\u00fbpay\u00ea b\u00fb. Bi v\u00ea t\u00eagihi\u015ftin\u00ea di bin serdestiya desthilatdariya wan de keng\u00ee fermana \u2018\u00eemha \u00fb \u00eenkar\u00ea\u2019 hate day\u00een, yeq\u00een kirin ku Kurd \u00ea di demeke kin de tine bibin. Kadroy\u00ean bermahiy\u00ean heman p\u00eakhatey\u00ea yeq\u00een dikirin ku r\u00eabaz \u00fb n\u00eaz\u00eekatiy\u00ean Cemiyeta \u00cett\u00eehad \u00fb Teraqiy\u00ea di tesfiyekirina Ermeniyan de bi awayek\u00ee serket\u00ee p\u00eak an\u00een, ji bo Kurdan j\u00ee w\u00ea heman encam\u00ea bidin. Van kesan gel \u00fb neteweya xwe j\u00ee bi v\u00ea siyaseta \u00eenkar \u00fb derew\u00ea dan bawerkirin\u00a0 \u00fb bi v\u00ea j\u00ee neman, li hember\u00ee dinyay\u00ea m\u00eena ku diyardeyeke bi nav\u00ea Kurd tinebe tevgeriyan. Mirov heman rastiy\u00ea dikare ji bo d\u00eeroknasiy\u00ea j\u00ee bib\u00eaje. Mirov dikare bib\u00eaje, k\u00eam t\u00eakiliy\u00ean d\u00eerok\u00ea hene bi qas\u00ee y\u00ean di d\u00eeroka \u015faristan\u00ee \u00fb dewlet\u00ean Anatolya \u00fb Mezopotamyay\u00ea de karibin di nava xwe de yekpareb\u00fbneke diyalekt\u00eek\u00ee \u00eefade bikin. Di p\u00ea\u015fketina d\u00eeroka mirovatiy\u00ea de xeta Mezopotamya-Anatolyay\u00ea bi rola st\u00fbna navend\u00ee radibe. Li ser v\u00ea xet\u00ea, bi v\u00ea yekpareb\u00fbna diyalekt\u00eek\u00ea \u00fb bi rola xwe ya st\u00fbna navend\u00ee dewlet \u00fb \u015faristaniy\u00ean p\u00ea\u015f\u00ee y\u00ean d\u00eerok\u00ea ava kirin, ji civak\u00ean Sumer \u00fb Misr\u00ea heta rastiya civak\u00ean roja me ya \u00eero bi heman rola xwe radibe \u00fb dewam dike. L\u00ea tev\u00ee v\u00ea yek\u00ea, modern\u00eezma dewleta netewe, xeteke sor a \u00eenkar\u00ea diki\u015f\u00eene ser v\u00ea d\u00eerok\u00ea \u00fb d\u00eerok\u00ea ji sifir\u00ea ji xwe dide destp\u00eakirin ango xwe destp\u00eaka d\u00eerok\u00ea qeb\u00fbl dike \u00fb v\u00ea j\u00ee weke zanist dihesib\u00eene.&#8221;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Amara Baran\/Qami\u015flo Tek\u00eeliy\u00ea Kurd \u00fb Tirkan\u00a0 bingeha xwe ji sal\u00ean hezar\u00ee pi\u015ft\u00ee zay\u00een\u00ea, digre. Di serdema Ebesiyan de Tirk\u00ean Asyaya Nav\u00een ji ber ku pere dab\u00fbn le\u015fker\u00ean art\u00ea\u015fa misl\u00eem\u00een, ev j\u00ee hi\u015ft bi hezaran Tirk ko\u00e7ber bibin. Pi\u015ft\u00ee ko\u00e7beriya Tirkan qedera Rojhilata nav\u00een j\u00ee hat guhertin, gelek bajar hatin w\u00earankirin \u00fb xwestin demografiya herem\u00ea j\u00ee [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":225098,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[231],"tags":[],"class_list":["post-225097","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-polotika"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/225097","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=225097"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/225097\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":225099,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/225097\/revisions\/225099"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/225098"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=225097"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=225097"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=225097"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}