{"id":224131,"date":"2025-05-17T10:20:13","date_gmt":"2025-05-17T08:20:13","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=224131"},"modified":"2025-05-17T10:20:13","modified_gmt":"2025-05-17T08:20:13","slug":"qesra-serin-dabeskirina-yekem-a-kurdistane","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=224131","title":{"rendered":"Qesra \u015e\u00ear\u00een.. dabe\u015fkirina yekem a Kurdistan\u00ea"},"content":{"rendered":"<p><strong>L\u00eeloz His\u00ean\/Qami\u015flo<\/strong><\/p>\n<p>Di 17\u2018\u00ea Gulana sala 1639\u2018an de, Peymana Qesra \u015e\u00ear\u00een di navbera Osman\u00ee \u00fb Sefewaiyan de hate \u00eemzekirin, ev peyman yekem\u00een par\u00e7ekirina xaka Kurdistan\u00ea b\u00fb ku her du dewletan di navbera xwe de dabe\u015f kirin.<\/p>\n<p>R\u00eakeftina Qesra \u015e\u00ear\u00een li (bajarek\u00ee dikeve rojhilat\u00ea Kurdistan\u00ea her\u00eama Kermen\u015fah) hate \u00eemze kirin, peyman di navbera \u00eempratoriya Sefew\u00ee (\u00ceran) \u00fb dewleta Osman\u00ee (Tirkiy\u00ea) di 17\u2019\u00ea Gulana 1939\u2019an de hate \u00eemzekirin \u00fb p\u00eavajoya pev\u00e7\u00fbna Osman\u00ee \u00fb Sefewiyan bi daw\u00ee kir. R\u00eakeftina Qesra \u015e\u00ear\u00een di seranser\u00ee d\u00eerok\u00ea de yekem peymana par\u00e7ekirina Kurdistan\u00ea ye, di encam\u00ea de Kurdistan b\u00fb du par\u00e7e.<\/p>\n<p><strong>Hin h\u00fbrgiliy\u00ean d\u00eerok\u00ee <\/strong><\/p>\n<p>Beriya 500 salan bi hatina oxuzan \u00fb desthilatdariya wan li ser \u00ceran, Kurdistan, Azerbaycan, Ermen\u00eestan, Corciya \u00fb Erebistan\u00ea, pi\u015ft re bi p\u00eala duy<a name=\"_ftnref2\"><\/a>em\u00een ya 250\u2019\u00ee salan bi hatina moxolan \u00fb 150\u2019\u00ee salan pi\u015ft re bi <a name=\"_ftnref3\"><\/a>p\u00eala s\u00eayem carek din bi hatina moxolan b\u00fb. Hik\u00fbmet\u00ean welat\u00ea kurdan gav bi gav ji hev ketin; \u015eedad\u00ee, Rewad\u00ee, Merwan\u00ee, Ey\u00fbb\u00ee \u00fb y\u00ean din..<\/p>\n<p>Pi\u015ft\u00ee 400 salan her s\u00ea p\u00eal\u00ean dagirkeriy\u00ea hatin vemirandin, Qereqoyunlo \u00fb Alaq qoyunlo li ser m\u00eeras\u00ean bav \u00fb kal\u00ean xwe berfireh b\u00fbn. Di demeke n\u00eaz\u00ee 100 sal\u00ean din de Alaq qoyunlo zora Qereqoyunlo bir \u00fb bi ser ket, pi\u015ft re Alaq qoyunlo j\u00ee hilwe\u015fiya.<\/p>\n<p>Di destp\u00eaka sedsala 16\u2019an de (1501) \u015eah \u00cesma\u00eel\u00ea Safew\u00ee paytexta Alaq qoyunlo \u2018Tebr\u00eez\u2019 dag\u00eer kir \u00fb \u015fah\u00eetiya xwe \u00eelan kir.<\/p>\n<p>Di 13-14 salan de \u015eah \u00cesma\u00eel ji welat\u00ean pi\u015ft her du \u00e7eman heta bi Erzincan, Rojhilat\u00ea S\u00eewas, Kurdistan, Ermenistan \u00fb Azerbaycan xist dest\u00ea xwe. S\u00eenor\u00ea w\u00ee li gel Memlukiyan ji Firat heta Xel\u00eec\u00ea Besray\u00ea berfireh b\u00fb. Kurdistan ji Loristan\u00ea heta D\u00earsim\u00ea, rojhilat\u00ea S\u00eewas\u00ea \u00fb rojavay\u00ea Erzincan\u00ea ket bin dest\u00ea Safewiyan. Meletiye \u00fb rojavay\u00ea Firat\u00ea gir\u00eaday\u00ee Meml\u00fbkiyan b\u00fb, l\u00ea Keles di bin serweriya M\u00eerekiya Dulqadiriyan de b\u00fb.<\/p>\n<p>\u015eah \u00cesma\u00eel m\u00eer\u00ean kurdan ku\u015ftib\u00fbn, zindan kirib\u00fbn an dab\u00fbn al\u00ee, hakim\u00ean ji mezheb\u00ea \u015f\u00ee`e dan\u00eeb\u00fbn ser keleh \u00fb bajar\u00ean kurdan, zordar\u00ee li ser kurdan me\u015fand da ku bibin \u015f\u00ee`e.<\/p>\n<p>W\u00ea wext\u00ea Osman\u00ee ji Erzincan\u00ea, S\u00eewas\u00ea \u00fb rojavay\u00ea Antaliyay\u00ea weke dewleteke Ewropay\u00ea an Balkanan b\u00fbn.<\/p>\n<p>Li ser daxwaza m\u00eer\u00ean Kurdan ku \u00cedr\u00ees\u00ea Bedl\u00ees\u00ee nunerat\u00eeya wan dikir, Yavuz Sultan Sel\u00eem hemleyeke Osman\u00ee dest p\u00ea kir li dij\u00ee Safewiyan, di encam\u00ea de koal\u00eesyona M\u00eerekiy\u00ean kurd\u00ee \u00fb Osman\u00ee bi ser ketin li dij\u00ee Sefewiyan di \u015fer\u00ea \u00c7alr\u00eadan de.<\/p>\n<p>Di navbera sal\u00ean 1516-18\u2019\u00ea de sultan Yavuz dewleta memlukiyan hilwe\u015fand li rex rojavay\u00ea Firat\u00ea, pi\u015ft re giha\u015ft heta Deryaya Sor; Erebistan \u00fb bajar\u00ean p\u00eeroz \u00ean \u00ceslam\u00ea j\u00ee xisti bin serweriya xwe \u00fb b\u00fb xel\u00eefey\u00ea \u00eeslam\u00ea.<\/p>\n<p>Pi\u015ft\u00ee ku Yavuz \u00fb \u015eah \u00cesma\u00eel mirin, Qan\u00fbn\u00ee \u00fb \u015eah Tahmasp hatin ser desthilat\u00ea. \u00a0W\u00ea dem\u00ea Tahmasp 10 sal\u00ee b\u00fb. \u015eer\u00ea desthilat\u00ea di nav axan \u00fb desthilatdar\u00ean Safew\u00ee de dest p\u00ea kir, di heman dem\u00ea de Ozbekan \u00eari\u015f\u00ee \u00ceran\u00ea ji aliy\u00ea Rojhilat kirin.<\/p>\n<p>Di hemleya (\u00ceraqa Ereb \u00fb \u00ceraqa Ecem) de sala 1533\u2019an, Sil\u00eaman Qan\u00fbn\u00ee bi p\u00ea\u015fengtiya \u00cebrah\u00eem Pa\u015fa hemle \u015fand Ezirbeycan\u00ea, pi\u015ft re serweriya Tebr\u00eez\u00ea kir sala 1534\u2019an, pi\u015ft re ber\u00ea xwe da Xel\u00eec di encam\u00ea de Bexda, Busra, Necif \u00fb Kerbela, di heman sale de, ketin bin serweriya Osman\u00ee.<\/p>\n<p>Hemleya Qan\u00fbn\u00ee ya di 1548-49\u2019\u00ea de, ber bi \u015e\u00earwan \u00fb Qefqasyay\u00ea ve b\u00fb, l\u00ea nikar\u00eeb\u00fb Tebr\u00eez\u00ee derbas bike, bi v\u00ee away\u00ee hewzeya gola Wan\u00ea \u00fb Erzirom\u00ea \u00fb her\u00eama Hekar\u00ee bi temam\u00ee di nava desthilata dewleta Osman\u00ee de b\u00fb. Li van deran m\u00eerekiy\u00ean kurdan weke r\u00eaveberike xweser li ser xak\u00ea r\u00eavebir\u00ee kirin.<\/p>\n<p>Pi\u015ft re Sultan Murad di sal\u00ean 1580-90\u2019\u00ea de Osmaniyan Yer\u00eevan \u00fb Nax\u00eecewan dag\u00eer kir \u00fb bi peymana 1591\u2019\u00ea serweriya li ser van deran tekez kir.<\/p>\n<p>Qefqasyay\u00ea, Azerbaycan\u00ea \u00fb Kurdistan\u00ea b\u00fb s\u00eenor\u00ea rojhilat\u00ea dewleta Osman\u00ee. Kurdistan bi temam\u00ee heta Yer\u00eevan, Tebr\u00eez\u00ea \u00fb Urmiyey\u00ea b\u00fbn gir\u00eaday\u00ee dewleta Osman\u00ee bi al\u00eekariya m\u00eer\u00ean kurdan, li hember ku her\u00eam\u00ean xwe bi xwe r\u00ea ve bibin. Piraniya her\u00eama Bradost, Mukriyan \u00fb Erdelan\u00ea ketin nava Kurdistana mezin.<\/p>\n<p>Loristan bi giran\u00ee di bin serweriya Safew\u00ee de ma, li wan deran m\u00eer\u00ean kurdan b\u00fbn xwedan maf\u00ean xwe y\u00ean m\u00eeras\u00ee. Gelek caran meyl\u00ean mirekiya Loristan\u00ea ber bi tevl\u00eeb\u00fbna dewleta Osman\u00ee dihat diyarkirin.<\/p>\n<p>Di dawiya sedsala 16\u2019\u00ea de \u00fb destp\u00eaka sedsala 17\u2019\u00ea de (1598-1612) ku \u015eah Abas b\u00fb \u015fah\u00ea \u00ceran\u00ea, \u00eari\u015f li ser her\u00eam\u00ean serweriya Osman\u00ee li Azerbaycan\u00ea, Kafkasyay\u00ea kir; Qerebax, Kence, Nax\u00eecewan, Tebr\u00eez \u00fb Yer\u00eevan ji Osman\u00eeyan stend.<\/p>\n<p>Gelek caran Osmaniyan hewil dan ku Azerbaycan\u00ea \u00fb Qefqasyay\u00ea veger\u00eenin serweriya xwe l\u00ea bi ser neketin.<\/p>\n<p>Di 1612\u2019\u00ea de peymanek di navbera Osmaniyan \u00fb \u00ceraniyan de \u00e7\u00eab\u00fb ku xwe li ser esas\u00ea peymana Amasyay\u00ea (1555) girt.<\/p>\n<p>Di 1623\u2019yan de \u015eah Abas, Osmaniyan ji Bexda \u00fb derdora w\u00ea derxist, Osmaniyan du hewildan\u00ean binket\u00ee p\u00eak an\u00een ji bo vegerandina Bexday\u00ea bi p\u00ea\u015fengtiya (Hafiz Ehmed Pa\u015fa 1625-1626, X\u00eesro Pa\u015fa 1629-1630), hewildana s\u00eayem bi p\u00ea\u015fengtiya Sultan Murad\u00ea \u00e7arem\u00een b\u00fb ku serweriya Bexday\u00ea di sala 1638\u2019an kir.<\/p>\n<p>W\u00ea dem\u00ea \u015eah Abbas mirib\u00fb (1629), neviy\u00ea w\u00ee \u015eah Sef\u00ee (Sam M\u00eerza) hatib\u00fb ser hukum.<\/p>\n<p>Peymana Qesra \u015e\u00ear\u00een pi\u015ft\u00ee v\u00ea serkeftina Osman\u00eeyan hat.<\/p>\n<p><strong>Peymana Qesra \u015e\u00ear\u00een<\/strong><\/p>\n<p>Pi\u015ft\u00ee dag\u00eerkirina Bexday\u00ea, \u015eah\u00ea safew\u00ee S\u00eaf\u00ee daxwaza agirbest\u00ea ji Osmaniyan kir, di 17\u2019\u00ea Gulana sala 1939\u2019an her du al\u00ee peyamana Qesra \u015e\u00ear\u00een \u00eemze kirin.<\/p>\n<p>Peyamana Qesra \u015e\u00ear\u00een di navbera dewleta Osman\u00ee \u00fb \u00cempratoriya Safew\u00ee 137\u2019salan berdewam kir, di sala 1776\u2019an \u015eah Sadiq Xan Zin \u00eari\u015f\u00ee bajar\u00ea Busray\u00ea kir \u00fb vegerand \u00eempratoriya Osman\u00ee, l\u00ea li gor\u00ee peymanan Busra hate vegerandin ser s\u00eenor\u00ea Osmaniyan.<\/p>\n<p>Peymana Qesra \u015e\u00ear\u00een heta \u015fer\u00ea c\u00eehan\u00ea y\u00ea s\u00eaym\u00een sala 1916\u2019an dema \u00eemzekirina peymana Sykes Picot, di navbera Fransay\u00ea \u00fb \u00cengilterey\u00ea, pi\u015ft re xak\u00ean ereb\u00ee hatin vegerandin, \u00fb s\u00eenor\u00ean gelek dewletan hate x\u00eaz kirin di nav de s\u00eenor\u00ea \u00ceraq \u00fb \u00ceran.<\/p>\n<p>Kurdistan bib\u00fb weke qada \u015fer ji bo van her du aliyan, dihat hilwi\u015fandin \u00fb talankirin ji h\u00eala du art\u00ea\u015f\u00ean mezin.<\/p>\n<p>M\u00eerekiy\u00ean kurdan ne\u00e7ar diman ku tevl\u00ee van art\u00ea\u015fan bibin \u00fb li hember hev \u015fer bikin ji her du aliyan mal \u00fb xw\u00eena xwe p\u00ea\u015fk\u00ea\u015f dikirin.<\/p>\n<p>Di peyamana Qesra \u015e\u00ear\u00een de xak\u00ean kurdan li ser van her du dewletan hate dabe\u015fkirin \u00fb gel\u00ea w\u00ea ji hev hatin qutkirin.<\/p>\n<p>Heya roja \u00eero di encama peyman\u00ean ku li ser hesab\u00ea gel\u00ea kurd dihatin kirin berdewamin, zilm \u00fb\u00a0 helandina nexasim tunekirina nasnameya kurd\u00ee l\u00ea di seranser\u00ee d\u00eerok\u00ea de kurd t\u00eako\u015f\u00een dikirin \u00fb heta d\u00eeroka n\u00fbjen berxwedan \u00fb t\u00eako\u015f\u00een\u00ea didom\u00eene ji bo bidestxistina maf\u00ea xwe y\u00ean rewa ku jiyaneke bi r\u00fbmet bij\u00ee di nava xaka xwe ya d\u00eerok\u00ee de.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>L\u00eeloz His\u00ean\/Qami\u015flo Di 17\u2018\u00ea Gulana sala 1639\u2018an de, Peymana Qesra \u015e\u00ear\u00een di navbera Osman\u00ee \u00fb Sefewaiyan de hate \u00eemzekirin, ev peyman yekem\u00een par\u00e7ekirina xaka Kurdistan\u00ea b\u00fb ku her du dewletan di navbera xwe de dabe\u015f kirin. R\u00eakeftina Qesra \u015e\u00ear\u00een li (bajarek\u00ee dikeve rojhilat\u00ea Kurdistan\u00ea her\u00eama Kermen\u015fah) hate \u00eemze kirin, peyman di navbera \u00eempratoriya Sefew\u00ee (\u00ceran) [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":224132,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[232],"tags":[],"class_list":["post-224131","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-civak-u-jiyan"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/224131","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=224131"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/224131\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":224133,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/224131\/revisions\/224133"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/224132"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=224131"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=224131"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=224131"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}