{"id":224033,"date":"2025-05-13T11:57:21","date_gmt":"2025-05-13T09:57:21","guid":{"rendered":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=224033"},"modified":"2025-05-13T11:57:21","modified_gmt":"2025-05-13T09:57:21","slug":"diroka-qirkirina-gele-kurd-serhildana-agiri-u-geliye-zilan-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/?p=224033","title":{"rendered":"D\u00eeroka qirkirina gel\u00ea Kurd Serhildana Agir\u00ee \u00fb Geliy\u00ea Z\u00eelan (1)"},"content":{"rendered":"<p><strong>Arg\u00ea\u015f V\u00eeyan\/Qami\u015flo<\/strong><\/p>\n<p><strong>Serhildan\u00ean Agiriy\u00ea nav\u00ea \u00e7end serhildan\u00ean r\u00eaxistin \u00fb e\u015f\u00eer\u00ean Kurdan e ku di sal\u00ean 1926\u2018an -1930\u2019\u00ee de li derdora \u00c7iyay\u00ea Agiriy\u00ea \u00fb li Rojhilat\u00ea Kurdistan\u00ea p\u00eak hatiye. Ev b\u00fbyer di dema 1929\u2019an de tevl\u00eehev b\u00fbn \u00fb perey\u00ea ku serhildan\u00ea bi daw\u00ee bike hate xerckirin \u00fb mezaxtin, lewra b\u00fb sedema aloziy\u00ea li Komara Tirkiy\u00ea. <\/strong><\/p>\n<p><strong>\u2018Balafir li Agiriy\u00ea hatin bikaran\u00een\u2019<\/strong><\/p>\n<p>Di belgey\u00ea de bal t\u00ea ki\u015fandin ku \u015fer\u00ea bi qas\u00ee 3 mehan dir\u00eaj kiriye \u00fb \u00cengl\u00eezan di w\u00ea dem\u00ea de zan\u00een ka balafir\u00ean wan xwe li ber digirin an na. Derbar\u00ea balafir\u00ean di \u00eari\u015f\u00ea de hatine bikaran\u00een \u00fb serhildan\u00ea de ev agah\u00ee t\u00ean day\u00een: &#8220;Di sedsala daw\u00een de gelek kom\u00ean ol\u00ee \u00fb netewperest ji bo azad\u00ee \u00fb serxweb\u00fbna welat\u00ea xwe gelek teko\u015fiyan. Demek dir\u00eaj, ji ber v\u00ea sedem\u00ea di navbera Kurdan \u00fb Dewleta Tirk \u00fb rej\u00eema Iraq\u00ea de lihevnekirinek heb\u00fb. Di sal\u00ean 1920-1930\u2019\u00ee de li Tirkiyey\u00ea gelek serhildan\u00ean Kurdan rab\u00fbn. Kurdan bi pi\u015ftgiriya Xoyb\u00fbn\u00ea bi r\u00eabertiya General \u00cehsan N\u00fbr\u00ee Pa\u015fa di sala 1927\u2019\u00ea de dest bi mezintir\u00een serhildana Kurdan kirin. Serxweb\u00fbna Komara Kurd a Agiriy\u00ea \u00eelan kir. Ji ber w\u00ea art\u00ea\u015fa Tirk di 11\u2019\u00ea P\u00fb\u015fpera sala 1930\u2019\u00ee de bi 66 hezar le\u015fker \u00fb 100 balafiran \u00eari\u015f\u00ee serhildan\u00ea kir. Hik\u00fbmeta Kurd ji \u00cengl\u00eestan \u00fb civat\u00ean navnetew\u00ee daxwaza al\u00eekariy\u00ea kir. \u015eer 3 mehan dom kir. Serhildan di 17\u2019\u00ea \u00celona 1930\u2019\u00ee de hat \u00e7ewisandin. H\u00eaz\u00ean esman\u00ee y\u00ean Tirk pi\u015ftgir\u00ee didan \u00eari\u015f\u00ean le\u015fker\u00ee y\u00ean bejah\u00ee. Ji ber v\u00ea j\u00ee gelek balafir\u00ean Letov S.16 hatin daxwazkirin. Piraniya van balafir\u00ean ku pir z\u00fb hatin saz\u00fbmankirin, ji aliy\u00ea Kurdan ve hatin xistin. L\u00eakol\u00eener Ay\u015fe Hur j\u00ee derbar\u00ea balafir\u00ean di \u00e7ewistandina serhildan\u00ea de hatin bikaran\u00een de van agahiyan dide: &#8220;Li gor belgeyeke \u00cengl\u00eezan a 27\u2019\u00ea N\u00eesana sala 1925\u2019an, di f\u00eeloya balafiran a li M\u00eard\u00een\u00ea de ten\u00ea 2 balafir dikar\u00een bixebitin. Li gel 4 balafir\u00ean Frasiyan pi\u015ft\u00ee veki\u015f\u00een\u00ea bi cih h\u00ealay\u00een, ten\u00ea 4 balafir li M\u00eard\u00een heb\u00fbn. Sotemeniya van balafiran j\u00ee bi \u015femendeferan ji Stenbol\u00ea dian\u00een. Ev balafir ten\u00ea dikariyan roj\u00ea du caran bifirin. Di\u00e7\u00fbn serhildan bombebaran dikirin \u00fb vedigeriyan. Ji ber sabotajan d\u00eesa vedigeriyan M\u00ead\u00een\u00ea. Di 5\u2019\u00ea P\u00fb\u015fpera sala 1925\u2019an de Tirkiye \u00fb \u00cemperatoriya Bir\u00eetanya bi hev re peymanek\u00ea mor dikin. Li gor peyman\u00ea, serbaz\u00ea \u00cengl\u00eez \u00ea li Stenbol\u00ea R. E. Harene \u00fb Yarbay\u00ea Deryay\u00ee y\u00ea \u00cetal\u00ee Neyron\u00ee bi armanca bibandorkirina H\u00eaz\u00ean Heway\u00ee y\u00ean Tirk raporek amade kirib\u00fbn. Li gor v\u00ea rapor\u00ea heta dawiya sala 1926\u2019an, 153 balafir\u00ean \u015fer \u00ean H\u00eaz\u00ean Heway\u00ee y\u00ean Tirk heb\u00fbn.77\u2019\u00ea ji wan (bi markay\u00ean 20 Br\u00e9guet, 10 Junkers, 30 Caudron, 17 Savois) \u00fb di sala 1925\u2019an de hatib\u00fbn kir\u00een. Her wiha 10 balafir\u00ean \u015fer \u00ean ji Osmaniyan j\u00ee mab\u00fbn heb\u00fbn. Balafir\u00ean H\u00eaz\u00ean Esman\u00ee y\u00ean Tirk di sala 1927\u2019an de cara yekem\u00een li hember\u00ee h\u00eaz\u00ean biray\u00ea \u015e\u00eax Se\u00eed, \u015e\u00eax Ebdulrehman hatin bikaran\u00een. Li gor raporek s\u00eex\u00fbr\u00ee ya Fransiyan, balafir ji Palo \u00fb Melet\u00ee radib\u00fbn, di 25\u2019\u00ea Cotmeh\u00ea de 5 balafir\u00ean an\u00eeb\u00fbn M\u00eard\u00een\u00ea li hember\u00ee serhild\u00ear\u00ean Kurdan hatin bikaran\u00een. Bi gi\u015ft\u00ee 24 balafir li her\u00eam\u00ea ji bo \u00eari\u015f\u00ea amade b\u00fbn. H\u00eaz\u00ean Heway\u00ee y\u00ean Tirk di navbera sal\u00ean 1927-1930\u2019\u00ee de gelek caran balafir\u00ean xwe y\u00ean \u015fer li hember\u00ee Serhildana Agiriy\u00ea bi kar an\u00een. D\u00eesa li gor rapora s\u00eex\u00fbriya Fransey\u00ea ya bi d\u00eeroka 27 \u00c7ile 1928\u2019an, di dest\u00ea H\u00eaz\u00ean Heway\u00ee y\u00ean Tirk de 200 balafir\u00ean \u015fer heb\u00fbn. (M\u00eenak di sala 1928\u2019an de 45 lib Br\u00e9guet 197 A2 hatib\u00fbn kir\u00een). Li gor Robert Olson jimara balafiran di sala 1930\u2019\u00ee de b\u00fb 360 ji vana di Serhildana Agiriy\u00ea de hatin bikaran\u00een. L\u00ea li gor l\u00eakol\u00eener Em\u00een Karaca di serhildana Agiriy\u00ea de n\u00eaz\u00ee 80 balafir hatin bikaran\u00een&#8221;.<\/p>\n<p><strong>Serhildana Agir\u00ee \u00fb Ihsan N\u00fbr\u00ee Pa\u015fa<\/strong><\/p>\n<p>Ihsan N\u00fbr\u00ee Pa\u015fa, genaral\u00ea art\u00ea\u015fa Xoyb\u00fbn\u00ea \u00fb p\u00ea\u015feng\u00ea Serhildana Agiriy\u00ea, weke \u00eero beriya 45 salan li sirg\u00fbna Tehran\u00ea di encama qezayek\u00ea de wefat kir. Em \u00ea ber\u00ea xwe bidin serdema beriya Serhildana Agiriy\u00ea \u00fb dema Serhildana Agiriy\u00ea da ku w\u00ee bi b\u00eer b\u00eenin. Di d\u00eeroka Kurdan de gelek raper\u00een \u00fb serhildan \u00e7\u00eab\u00fbne. Yek ji wan \u00ea her\u00ee z\u00eade bi r\u00eak \u00fb p\u00eak, Serhildana Agir\u00ee ye. Di dawiya v\u00ea serhildan\u00ea de gelek kesan jiyana xwe ji dest daye, hatine girtin \u00fb mi\u015fextkirin, l\u00ea bel\u00ea nav \u00fb deng\u00ea v\u00ea serhildan\u00ea qet nehatiye jib\u00eerkirin \u00fb h\u00eena j\u00ee qala serhildan\u00ea t\u00ea kirin. Lewma, cih\u00ea v\u00ea serhildan\u00ea di d\u00eeroka Kurdan de taybet e. Di destp\u00eaka sedsala 20\u2019an de qeyran\u00ea girtib\u00fb dinyay\u00ea. \u00cemparetoriya Osman\u00ee j\u00ee di nav v\u00ea qeyran\u00ea de digeviz\u00ee \u00fb roj bi roj h\u00eaza w\u00ea k\u00eam dib\u00fb. Netewe hem\u00fb li d\u00fb azad\u00ee \u00fb serbixweb\u00fbna welat\u00ea xwe b\u00fbn. Netewey\u00ean di bin ban\u00ea dewleta Osman\u00ee de j\u00ee yek bi yek j\u00ea vediqetiyan. Ji ber van sedeman, \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea \u00ea Yekem\u00een dest p\u00ea kirib\u00fb \u00fb li her aliy\u00ea c\u00eehan\u00ea qeyran\u00ean siyas\u00ee \u00fb abor\u00ee li dar b\u00fbn. Pi\u015ft\u00ee Bedirxan\u00eeyan \u00fb Serhildana \u015e\u00eax Ubeydullah\u00ea Nehr\u00ee, Kurd demek\u00ea b\u00eadeng b\u00fbn \u00fb ji hev hatib\u00fbn belavkirin. Bi avakirina Komara Tirkiy\u00ea ya n\u00fb re \u00eenkar \u00fb tinekirina Kurdan j\u00ee dest p\u00ea kirib\u00fb. Heb\u00fbn \u00fb nav\u00ea Kurdan hate qedexekirin, \u00e7and \u00fb ziman kete ber a\u015f\u00ea helandin\u00ea. Welat\u00ea wan hate dabe\u015fkirin. Ne ten\u00ea Kurd, di destp\u00eaka sedsala 20\u2019an de Komara Tirkiy\u00ea xwest civak\u00ean li Tirkiy\u00ea hem\u00fbyan qir bike \u00fb ten\u00ea \u015foveniya Tirk bi p\u00ea\u015f bixe. R\u00eaxistin\u00ean weke \u00cett\u00eehat \u00fb Teraqq\u00ee bi fikra yek al, yek dewlet \u00fb yek millet kadroy\u00ean damezr\u00eener\u00ean komara Tirk j\u00ee b\u00fbn \u00fb cih\u00earengiya Tirkiy\u00ea ji hol\u00ea rakirin. Ber bi sal\u00ean 1920\u2019an ve van qeyran\u00ean siyas\u00ee \u00fb abor\u00ee bandor li Kurd\u00ean li Stenbol\u00ea kir \u00fb wan j\u00ee dixwest ji bo welat\u00ea xwe \u015fer\u00ea azad\u00ee \u00fb rizgariy\u00ea bikin. Ew ji nijadperestiya Tirk a ku her roj gef li wan dixwarin \u00fb neteweya wan tine dihesiband, aciz b\u00fbn \u00fb wan dixwest ji wan xelas bibin \u00fb serbixwe bin. Hing\u00ea gelek r\u00eaxistin hatin damezirandin. Kovar \u00fb rojname derketin. Xebat\u00ean siyas\u00ee \u00fb \u00e7and\u00ee bi p\u00ea\u015f ketin. Di nav wan de ya her\u00ee navdar \u201cR\u00eaxistina Azad\u00ee\u201d b\u00fb. R\u00eaxistina Azad\u00ee bi p\u00ea\u015fengiya xwendevan \u00fb rew\u015fenb\u00eer\u00ean Kurd \u00ean w\u00ea dem\u00ea xwest ku li Bak\u00fbr\u00ea Kurdistan\u00ea serhildanek\u00ea p\u00eak b\u00eene l\u00ea mixabin bi ser neket \u00fb di dawiy\u00ea de bi sedan kes hatin ku\u015ftin, hin kes hatin girtin \u00fb hin kes j\u00ee ne\u00e7ar man ku birevin dervey\u00ee welat. \u015e\u00eax Se\u00eed\u00ea Kal \u00fb heval\u00ean xwe li Amed\u00ea bi awayek\u00ee hovane hatib\u00fbn bidarvekirin. Pi\u015ft\u00ee v\u00ea \u015fikestin\u00ea, Kurd qederek\u00ea d\u00eesa b\u00eadeng man. L\u00ea kes\u00ean ku ji ber \u015f\u00fbr\u00ean Osmaniyan filit\u00een, li binxet\u00ea (Rojavay\u00ea Kurdistan\u00ea) careke din li hev civiyan \u00fb r\u00eaxistina Xoyb\u00fbn\u00ea ava kirin. R\u00eaxistin\u00ea dixwest dest bi \u015ferek\u00ee n\u00fb bike. Pi\u015ft\u00ee dah\u00fbrandina encam\u00ean \u015fikestina serhildan\u00ean ber\u00ea, Xoyb\u00fbn\u00ea bingeha Serhildana Agir\u00ee dan\u00ee \u00fb biryar da ku li Agir\u00ee deng \u00fb ala Kurdistan\u00ea bilind be. Serhildana Agir\u00ee ser\u00ea p\u00ea\u015f\u00ee, \u00cehsan N\u00fbr\u00ee Pa\u015fa t\u00eene b\u00eera mirovan. \u00cehsan N\u00fbr\u00ee Pa\u015fa, yek ji wan leheng \u00fb p\u00ea\u015feng\u00ean Serhildana Agir\u00ee ye. Bi gotineke din ew general\u00ea art\u00ea\u015fa Xoyb\u00fbn\u00ea b\u00fb \u00fb ji mil\u00ea le\u015fker\u00ee berpirsiyar b\u00fb.<\/p>\n<p><strong>Destp\u00eak Mekteb\u00ean E\u015f\u00eeran b\u00fb<\/strong><\/p>\n<p>\u00cehsan N\u00fbr\u00ee Pa\u015fa sala 1893\u2019an li Bedl\u00ees\u00ea ji day\u00eek dibe. Kur\u00ea Eliy\u00ea Qul\u00ee y\u00ea ji e\u015f\u00eera C\u00eebran e. Malbata w\u00ee, wek \u201cMala Qul\u00ee\u201d j\u00ee t\u00ea naskirin. Pi\u015ft\u00ee dibistana seretay\u00ee ew di\u00e7e \u201cMekteb\u00ean E\u015f\u00eeran\u201d ku ten\u00ea zarok\u00ean e\u015f\u00eer\u00ean mezin dikar\u00een bi\u00e7in\u00ea. Ev mekteb ji h\u00eala Evdilhem\u00eed\u00ea D\u00fbyem ve hatib\u00fbn avakirin \u00fb armanc ew b\u00fb ku zarok\u00ean Arnaw\u00fbd, Ereb \u00fb Kurd li van dibistanan werin as\u00eem\u00eelekirin \u00fb bi dewleta Osman\u00ee ve werin gir\u00eadan. Li gor\u00ee \u00cemparetoriya Osman\u00ee heger Kurd nehatana pi\u015faftin, ew \u00ea her tim li ser\u00ea wan bela b\u00fbna. Li gor\u00ee v\u00ea plansaziy\u00ea, dewlet\u00ea dixwest zarok\u00ean e\u015f\u00eeran bike karmend\u00ean xwe \u00fb bi xwe ve gir\u00ea bide, da ku ew e\u015f\u00eer li ber wan ser\u00ee ranekin. D\u00eesa bi heman armanc\u00ea Alay\u00ean Ham\u00eediye hatib\u00fbn damezirandin da ku cerdevan\u00ee bi p\u00ea\u015f bikeve \u00fb Kurd nikaribin xwe z\u00fb bi z\u00fb bi r\u00eaxistin bikin. \u00cehsan N\u00fbr\u00ee Pa\u015fa bi salan li van mekteban dixw\u00eene \u00fb her\u00ee daw\u00ee sala 1910\u2019an wek serbazek\u00ee serket\u00ee y\u00ea ciwan di art\u00ea\u015fa Osman\u00ee de ciy\u00ea xwe digire.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Arg\u00ea\u015f V\u00eeyan\/Qami\u015flo Serhildan\u00ean Agiriy\u00ea nav\u00ea \u00e7end serhildan\u00ean r\u00eaxistin \u00fb e\u015f\u00eer\u00ean Kurdan e ku di sal\u00ean 1926\u2018an -1930\u2019\u00ee de li derdora \u00c7iyay\u00ea Agiriy\u00ea \u00fb li Rojhilat\u00ea Kurdistan\u00ea p\u00eak hatiye. Ev b\u00fbyer di dema 1929\u2019an de tevl\u00eehev b\u00fbn \u00fb perey\u00ea ku serhildan\u00ea bi daw\u00ee bike hate xerckirin \u00fb mezaxtin, lewra b\u00fb sedema aloziy\u00ea li Komara Tirkiy\u00ea. \u2018Balafir [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":224034,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-224033","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nuce"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/224033","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=224033"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/224033\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":224035,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/224033\/revisions\/224035"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/224034"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=224033"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=224033"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ronahi.net\/ku\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=224033"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}