Farûk Sakik
Li Kurdistan li hember siyaseta qirkirinê gelek serhildan an jî nerazûbûn çêbûne. Şer kirine, têkoşiyane, bedel dane û hin caran jî darbe li dijmin danê.
Hin caran darbe xwarine û vekişiyane ji nû ve bi rêxistin û tanzîm bûn e.
Dijmin jî dema di serhildana Kurdan de serkeftinek bides nedixist û dema di dît ku Kurd ji nûve bi rêxistin dibin, serî li lîstikên siyasî da.
Em vegerin salên piştî damezirandina Komara Tirkiyê. Piştî xiyaneta li dijî Kurdan, dibin pêşengtiya Şeyh Saîd e serhildanek destpê kir. Encam tê zanîn. Îdam, sirgun, qetlîam hwd.
Di vê serdemê de Kurdên ji ber pêla Kemalistan xilas bûn, berê xwe dane Lubnan û binxetê.
Di sala 1928an de, li Sûriyê û Libnanê Xoybûn bi rêxistin dibûn, berxwedana li dora Çiyayê Agirî berfireh dibû.
Serokên eşîrên kurd yên ji malbatên Bedirxan û Cemîl Paşa, ronakbîrên endamên civakên kurd, ji bo dewleta Tirkiyê pirsgirêkeke ewlehiyê ya giran ava dikirin.
Piştî çardeh salan, hikumeta demê, rêbazeke nû pêşxist.
Di 9’ê Gulanê 1928’an de bi hijmara 1239, “Qanûna Derbarê Rawestandina Lêpirsîn û Cezayan li Vilâyet û Qezayên Diyarkirî yên Herêma Rojhilat” ango “qanûna Tecîl” hat pejirandin.
Ev qanûna 1928’an bi taybet ji bo herêmên Kurdan, wek Dîyarbekir, Elezîz, Bidlîs, Wan, Hekarî, Mêrdîn, Riha, Sêrt, Bazîd û Meletî, hatibû derxistin.
Ji bo kesên ku reviyabûn, merc hat diyarkirin ku di nav sê (3) mehan de xwe teslîmî rayedarên peywendîdar bikin.
Di serhildanên berede dewlet hedefek waha dabû pêş xwe: Serhildanê tepeser bike. Kadroyên pêşeng ji holê rake. Rêxistina çekdar a li derveyî sînoran ji hev cuda bike. Yên ku xwe teslîm dikin re derfetên hiqûqî (qanûnî) peyda bike. Yên ku venagerin bike hedefên leşkerî.
Wekî tê dîtin, di modela 1928an de jî nermbûna hiqûqî, ne alternatîfa dewletê ye. Berevajî vê, armanca sazkirin û temamkirina serweriya leşkerî ye.
Em vegerin qanûna çarçove ya sala 2026an. Ev qanûn, ji aliyê teknîkî ve dişibe qanûna 1928’an.
Di 1928’an de dema serlêdanê 3 meh bû, lê di 2026-an de ev dem hatiye dirêjkirin û bûye 6 meh.
Lê ev qanûn “efû, paşê destberdana çekan” nîne. Berevajî vê, ew bi vî awayî hatiye sazkirin: Pêşî PKK divê dest ji çekan berde, paşê ev yek ji aliyê dewletê ve were pejirandin û piştre jî ev yek bi biryara Meclîsa Ewlekariya Neteweyî (MGK) were qebûlkirin. Tenê piştî van gavan qanûn dikeve meriyetê.
Di her du qanûnan de (1928 û 2026) mantiqa qanûnî heman e. Dewlet demek diyar dide, lê pêvajo bi tevahî di destê dewletê de ye.
Her çend 98 sal derbas bûne jî, awayê çareserkirina pirsgirêka Kurdî ji aliyê dewletê ve neguhartiye, tenê dem hate dirêjkirin. Lê 1928 û 2026 ji aliyê dîrokî ve ne yek in.
Di sala 1928’an de, serdema yek-partiyê, Plana Reforma Rojhilat, Sîstema Mufetîşên Giştî, komkujî û tedbîrên ewlekarî yên awarte hêj di meriyetê de bûn. Di demek waha de qanûna efû yê derxistibûn.
Di sala 2026’an de êdî dewleta derveyî norm jî nikaribû dîrekt midaxle bike. Îroj hin qanûn û peymanên ewrûpa jî parçeyek vê pêvajoyêne. Dewlet wê nikaribe wek sala 1928’an tevbigere.
Di sala 1928’an de di nav CHPê de hin nîjadperest ku dewama Îtîhat û terakî bûn hebûn. Ev alî bi taybet dixwest ku girkirina Kurdan dewam bike.
Tişta herî giiring ya ku îroj naşibê serdema 1928’an, Kurd birêxistinîn. Masaya muzekereyan heye. Dîsa rêberek heye, midaxleyî hewldanên li dijî berjewendiyên Kurdan dike.
