Ronahî Sadûn
Endamê Desteya Rêvebir ya Navenda NRLS’ê Kurdyar Dirêî diyar kir ku piştî hilweşîna rêjîma Esed, Îsraîl li başûrê Sûriyê destwerdana xwe zêde kiriye, armanca wê ewlehiya sînorên xwe, kêmkirina bandora Îranê û astengkirina gefên siberojê ye, ev rewş serweriya Sûriyê lawaz dike û pêşbaziya Îsraîl û Tirkiyê zêde dike.
Derbarê hebûn û stratejiya Îsraîlê li Sûriyê, endamê Desteya Rêvebir ya Navenda Rojava ya Lêkolînên Stratejîk Kurdyar Dirêî bersiva pirsên Rojnameya me da û hevpeyvîn wiha bû:
Hûn cewher û armancên destwerdana Îsraîlê li Sûriyê ji dema hilweşîna rêjîma berê ve û heta niha çawa dinirxînin?
Armanca Îsraîlê nemaze piştî bûyerên 7’ê Cotmehê û êrişa Hemasê li ser derdora Xezayê û bersiva Îsraîlê ya li dû wê, ev bû ku stratejiya xwe ya leşkerî ji parastinê ber bi êrişê ve li dijî her gefekê biguherîne. Ev yek jî armanckirina alîgirên Îranê, wekî qonaxeke destpêkê ji bo armanckirina Îranê bi xwe dît. Ji ber vê yekê, rûxandina Baasê ku hevalbendê Îranê bû, ket nav armancên Îsraîlê, armancek ku ji hêla lihevkirinên herêmî û navneteweyî ve, di nav de Tirkiyê jî, hate piştgirîkirin. Bi vî rengî, hilweşîna rêjîma Esed diviyabû bi rêgirtina li ber her hêz an fraksiyona radîkal a ku dikarîbû piştî hilweşîna rêjîmê bigihîje Şamê û bibe gefeke nû li ser Îsraîlê, pêk were. Îsraîl ku çavê xwe li ser ji nû ve şekildana Rojhilata Navîn dabû, dixwest vê qonaxê bi awayekî stratejîk bi rê ve bibe. Ji ber vê destwerdana Îsraîlê piştî hilweşîna rêjîma Esed ket qonaxeke nû ya bi kalîteyî. Di destpêkê de, Îsraîl dest bi hilweşandina beşeke mezin ji binesaziya leşkerî ya ku rêjîma berê li pey xwe hiştibû kir û hewl da ku rê li ber veguhestina çek û şiyanên leşkerî bo hêzên ku ew wekî dijmin dihesiband, bigire. Lê ev ji bo Îsraîlê têrker bû, lewma ew xebitî ku li ser sînorê xwe yê bakur kemberek ewlehiyê ava bike û ji destwerdana bejayî jî sûdê werbigire. Bi gotineke din, destwerdan tenê bi êrişên asmanî nesekinî, lê veguherî hebûneke bejayî li hundirê herêma tamponê û li deverên Quneytra û gundewarên wê. Li Derayê jî baregehên leşkerî hatin avakirin, êriş hatin kirin û girtin hatin kirin. Siyaseta Îsraîlê ji nêzîkatiya “Rêveberiya gefan” ber bi hewldana ji nû ve şekildana jîngeha ewlehiyê li başûrê Sûriyê ve çûye, da ku ev jîngeha ewlehiyê li gorî berjewendiyên Îsraîlê were şekildan. Wekî din, ji bo kontrolkirina rêgezên pêşerojê û şekilê çareseriyê li Sûriyeke nû, Îsraîl dest bi bal kişandina ser avakirina hevpeymaniyek bi kêmneteweyan re kir, hevpeymaniyek ku dikare wekî kaxezeke danûstandinê û amûrek ji bo zextê were bikaranîn. Ev jî bi axaftina wê ya berdewam li ser Kurd, Elewî û Durziyan rave dibe. Lê di encama lihevkirinên ku di dawiya sala 2025’an de li Parîsê hatin bidestxistin de, balkişandina Îsraîlê zêdetir ber bi pirsgirêka Durziyan ve çû. Dosyaya Durziyan bû beşek yekgirtî ji siyaseta Îsraîlê ya ji bo avakirina pêgehek li Sûriyê, nemaze piştî bûyerên Siwêdayê. Ev nayê wê wateyê ku Îsraîl dixwaze hebûneke Durzî ava bike. Lê armanca wê ew e ku li başûrê Sûriyê bandor û desthilatdariyê bi dest bixe û parastina Durziyan wekî yek ji hincetên hebûna xwe ya siyasî û ewlehiyê bi kar bîne.
Berfirehbûn Îsraîl li ser erdê û hem jî ji hêla stratejîk ve çawa dikare were ravekirin?
Dema ku em li berfirehbûna Îsraîlê li Sûriyê bi taybetî li başûr, dinêrin, em dibînin ku ev berfirehbûn çend aliyên cuda hene û rasterast bi stratejiya Îsraîlê ya ji nû ve xêzkirina nexşeya bandorê li Rojhilata Navîn û herêmê ve girêdayî ye. Îsraîl niha naxwaze ku Sûriyê bibe eniyeke nû ya pevçûnê, çi bi komên radîkal re be û çi jî bi hikumeta nû ya Sûriyê ya bi serokatiya El-Şari re ku nêzîkî Tirkiyê ye. Tirkiyê ji bo bidestxistina bandorê li Sûriyê û herêmê bi Îsraîlê re pêşbaziyê dike. Îsraîl jî hîn El-Şari ji ber paşxaneyek wî ya cîhadîst û potansiyel wekî gefek pêşerojê dibîne. Ji ber vê, berfirehbûna qonax bi qonax a Îsraîlê li ser erdê bi armanca rakirina gefên potansiyel li ser sînorên wê yên bakur ve girêdayî ye, nemaze ku Îsraîl dixwaze bandora Îranê û hevkarên wê li herêmê kêm bike. Di asta ewlehiyê de jî dixwaze li bakurê Bilindahiyên Colanê herêmeke tampon a ewlehiyê ava bike, da ku di pêşerojê de tu hêzek leşkerî ya Sûriyê li nêzî sînorên wê nikaribe bibe gefek rasterast. Di asta erdnîgarî de jî, armanc ew e ku çavdêriya tevgerên li Şamê were hêsankirin û ewlehiya herêma tamponê were misoger kirin. Di vê çarçoveyê de, Îsraîl li Quneytra û gundewarên Derayê deverên bilind û rêyên stratejîk kontrol dike. Ev yek şiyana wê ya çavdêrî û kontrolkirina jîngeha ewlehiyê ya li dora Bilindahiyên Colanê zêde dike. Li gorî hin raporên Ewropî, 9 baregehên leşkerî yên Îsraîlê hatine belgekirin ku ji Çiyayê Hermon heta Quneytrayê û hin deverên gundewarên Derayê dirêj dibin. Li asta siyasî jî, Îsraîl hewl dide ku bandorê li şeklê dewleta nû ya Sûriyê bike, an jî bi kêmanî rê li ber derketina dewleteke bihêz û navendî bigire ku bikaribe şiyanên xwe nû ve ava bike. Kêmbûna rola Îranê li Sûriyê valahiyek çêkiriye. Tirkiyê ji ber dudiliya Îsraîlê ya li hember sûdwergirtina bilez ji vê valahiyê û ji hilweşîna rêjîma Şamê, hewl daye vê valahiyê bi hebûna xwe ya leşkerî li bakurê Sûriyê û bi nerasterast, bi rêya wekîlên xwe, tijî bike. Ji ber vê yekê, Îsraîl xwe dispêre başûrê Sûriyê, da ku wekî lîstikvanek bingehîn bimîne û rê li ber Tirkiyê bigire ku serdestiya Sûriyê bike, di heman demê de nahêle Şam bibe gefek potansiyel an jî ji rewşa xwe ya niha ya leşkerî ya qels derkeve. Bi vî rengî, pirsgirêk hewldanek e ji bo avakirina rastiyek ewlehiyê ya nû li başûr. Bi gotineke din, armanca yekser a Îsraîlê ew e ku qada operasyonê li başûr ji Îranê, Hizbullahê û hêzên din re teng bike û pêşî li hebûna wan bigire. Lê pirsgirêk ji Îranê berfirehtir e. Wekî ku berê jî hat gotin, Îsraîl di heman demê de çavdêriya Tirkiyê, dewleta nû ya Sûriyê û hêzên herêmî yên li başûr dike. Ji ber vê yekê, dibe ku pevçûna pêşerojê li Sûriyê ne tenê pevçûnek Sûrî-Îsraîlî be, lê di heman demê de beşek ji pêşbaziyeke herêmî li ser şekl û pêkhateya Sûriyeya nû û asta bandora hêzên cûrbecûr di nav wê de be.
Gelo destwerdan Îsraîlê di Sûriyê de çawa dikare bandorê li ser serwerî û aramiya Sûriyê bike?
Destwerdana Îsraîlê li Sûriyê piştî hilweşîna Esed, digel qebûlkirina fermî ya Amerîkayê ku hikumeta heyî bi îradeya wan, herwiha bi îradeya Tirkiyê û hêzên din, hatiye ser desthilatê, nîşan dide ku Sûriyê bi pratîkî beşek girîng ji serweriya xwe winda kiriye û li şûna wê, ji hêla van hêzan ve tê organîzekirin û birêvebirin. Lê destwerdanên Îsraîlê bandoreke pir cidî li ser aramiya hikumeta heyî û îhtîmala vegerandina serweriya Sûriyê dikin. Ji ber ku berdewamkirina destwerdana leşkerî rastiyekê diafirîne ku tê de serweriya Sûriyê bi pratîkî di navbera Îsraîl û Tirkiyê de dabeş dibe. Di navbera dewletekê ku dikare sînorên xwe biparêze û dewletekê ku beşên axa wê dibin deverên ku hêzên biyanî pir caran lê destwerdanê dikin, cudahiyeke bingehîn heye. Herwiha hebûna berdewam a Îsraîlê, destwerdanên wê yên berdewam û dubarekirî li Sûriyê, digel hebûna wê ya daîmî li hin deveran, dikare ji bo hin komên Sûriyê hestek parastinê an garantiyekê peyda bike. Ev kom xwe ji hikumeta heyî dûr dibînin, ji bandor û destwerdana Tirkiyê ditirsin, lê hin komên din jî Îsraîlê wekî hêzek dagirker dibînin. Ev rewş dibe sedema şikestinek civakî di tevna civaka Sûriyê de û parçebûna Sûriyê jî didomîne. Ji ber vê yekê, dijwariya ku Şam pê re rû bi rû ye, berî ku ew karibe li ser vegerandina kontrola axa xwe û ferzkirina serweriya xwe bifikire, avakirina peymaneke neteweyî ya nû ye. Peymaneke hemû komên civakê hîs bike ku ewlehî û mafên wan dikarin ji hêla dewletê ve werin garantîkirin, ne ji hêla hêzên derve ve. Lê ji bo vê yekê, pêdivî ye ku têgeha dewlet ji nû ve were pênasekirin: Ma em li ber dewleteke navendî ne ku tenê kopiyeke modela berê ye, an jî li ber dewleteke piralî ne ku nûnertiya hemû kom û pêkhateyên civaka Sûriyê dike û ne ji hêla hêzên derve ve?
Senaryoyên gengaz ji bo têkiliya di navbera Sûriyê û Îsraîlê de çi ne?
Senaryoya yekem: Berdewamkirina zêdebûna sînorkirî. Ev senaryo tê wateya berdewamkirina êrişên asmanî û destwerdanên Îsraîlê, bêyî ku pevçûnek berfireh derkeve holê. Ev yek girîng e, ji ber ku Îsraîlê hîn nakokiyên xwe bi Îran û alîgirên wê re çareser nekirine û dixwaze ji pevçûnek bêkontrol bi Tirkiyê ku piştgirê sereke yê Şamê ye, dûr bisekine. Ev senaryo dikare berdewam bike heke nakokiyên li başûrê Sûriyê û hebûna leşkerî ya Sûriyê li wir neyên çareserkirin.
Senaryoya duyem: Têgihîştineke ewlehiyê ya gav bi gav. Ev senaryo bi girîngî ve girêdayî ye bi xwesteka DYA ku ji nû ve gurkirina pevçûna Sûriyê pêş bigire, Tirkiyê aram bike û di heman demê de ewlehiya Îsraîlê misoger bike. Bi raya min, ev senaryoya herî rastîn a di dema navîn de ye, bi şertê ku her du alî îradeya siyasî nîşan bidin. Danûstandinên bi navbeynkariya DYA jixwe dest pê kirine. Di Tebaxa 2026’an de Sûriyê û Îsraîl li Urdunê ji nû ve danûstandin kirin, bi armanca kêmkirina rageşiyê û nîqaşkirina peymanek ewlehiyê. Şam dixwaze vegere çarçoveya peymana vekişînê ya 1974’an, lê Îsraîl li rêkeftin û garantiyên ewlehiyê digere, da ku gefên leşkerî yên li nêzîkî sînorên xwe asteng bike. Ji ber vê yekê, mimkun e ku Sûriyê li pey rêkeftineke ewlehiyê be ku hem rûmet û pozîsyona wê biparêze û hem jî fikarên Îsraîlê kêm bike.
Senaryoya sêyemîn: Ji nû ve avakirina têkiliyê. Ev senaryo tê wateya ku têkiliyên Îsraîl û Sûriyê ji dijminatiya dîrokî ber bi têgihîştinek ewlehî û siyasî ve biguhere û di dawiyê de deriyê danûstandinan veke. Lê ev rê dijwar e. Îsraîl hîn jî bawer nake ku hikumeta Sûriyê bi paşxaneyek îslamî û radîkal, dikare ewlehiya wê ya pêşerojê garantî bike. Herwiha heke pirsgirêka Îran û hevkarên wê kêm bibe, dibe ku nakokiya Îsraîl û Tirkiyê zêde bibe û Sûriyê bibe qada sereke ya vê. Di heman demê de mijarên Bilindahiya Colanê, hebûna leşkerî ya Îsraîlê, sînor û serweriya Sûriyê hîn jî tevlihev in. Lê heke li Sûriyê rêkeftinên ku berjewendî û garantiyên ewlehiyê yên Îsraîlê dabîn bikin bêne çêkirin, îhtîmala têkiliyeke erênî dikare zêde bibe.
Bi kurtasî, şerekî berfireh di navbera Îsraîl û Sûriyê de di demeke nêzîk de ne senaryoya herî muhtemel e. Senaryoya zêdetir muhtemel tevlîheviyek ji zexta leşkerî û danûstandinên siyasî ye: Îsraîl hêzê bikar tîne, da ku şertên nû yên ewlehiyê ava bike, Şam jî bi danûstandin û piştgiriya navneteweyî hewl dide wan şertan sînordar bike. Pirsa sereke ya qonaxa bê re ev e, Îsraîl ji bo vekişîna xwe çi garantiyên ewlehiyê dixwaze, gelo hikumeta nû ya Sûriyê dikare van garantiyan bide û başûrê Sûriyê ji vegeriyana nakokiyên herêmî biparêze?
